Misunderstanding Marianne Faithfull

De documentaire Broken English van regisseurs Iain Forsyth en Jane Pollard, momenteel in de bioscoop te zien, kiest nadrukkelijk voor een vorm. Met actrice Tilda Swinton als raadselachtige opzichter en George MacKay als interviewer wordt een fictief ‘Ministerie van Niet Vergeten’ opgetuigd, een plek waar herinneringen worden gearchiveerd, bewerkt en opnieuw gepresenteerd. Het is een ambitieus uitgangspunt. Tegelijkertijd legt het meteen de vraag op tafel of een leven als dat van Marianne Faithfull (1946-2025) zo’n hybride constructie nodig heeft.

Tekst Ludo Diels
 
De ingeburgerde Japanse term wabi-sabi belichaamt de schoonheid van het onvolmaakte, het vergankelijke, het gebrokene. Inmiddels zo wijdverbreid dat je het zelfs tegenkomt tussen de potten en schalen van de Intratuin, maar zelden kreeg het zo’n overtuigende vorm als in het leven en werk van Faithfull. Haar stem brak en precies daar kreeg zij haar betekenis. De beschadiging werd zeggingskracht.
Broken English raakt dat, en schuurt er tegelijk langs.
 
Lange tijd werd Marianne Faithfull gelezen binnen een kader dat haar te klein maakte. De jonge vrouw in de jaren zestig naast Mick Jagger, onderdeel van de entourage rond The Rolling Stones, een figuur die zich bewoog in de marge van een mannelijk verhaal. De documentaire verschuift dat perspectief. Ze plaatst haar waar ze thuishoort: in het centrum van haar eigen oeuvre. Dat is van groot belang. Niet alleen voor Faithfull, maar voor een bredere herlezing van de popgeschiedenis, waarin vrouwelijke stemmen te vaak zijn geframed vanuit hun nabijheid tot mannen.
 
Wat de film overtuigend laat zien is de omvang en veelzijdigheid van haar kunstenaarschap. Haar vertolkingen van Kurt Weill behoren tot het meest indringende met dat repertoire gedaan. Tegelijk telt haar eigen werk een reeks hoogtepunten die de popgeschiedenis hebben getekend, met het album Broken English (1979) als het moment waarop haar stem en haar leven samenvielen en niets meer verhuld hoefde te worden. In haar stem vielen het rauwe en het verfijnde samen, de straat en de burcht. Ze speelde overtuigend in films, werkte met uiteenlopende makers en vond zichzelf telkens opnieuw uit.
 
Er zijn in de docu verdiepende scènes met Nick Cave en Warren Ellis. Cave is een geestverwant in de duisternis, iemand die begrijpt dat intensiteit geen stijlmiddel is maar een levenshouding. In hun samenwerking ontstaat een zeldzame concentratie. Twee kunstenaars die het gewicht van hun eigen geschiedenis dragen en daar vorm aan geven.
Die momenten snijden door alles heen.
Ontroerend om haar te zien. Een lieve vrouw, kwetsbaar vragend om zuurstof, maar helder van geest en met ontwapenende humor. Relativerend, ook dat.
 
Marianne Faithfull houdt het, ondanks haar zichtbare fysieke ongemakken, licht. En het is die lichtheid van haar die het verhaal gewicht geeft.
Tegenover die directheid staat de geconstrueerde laag van het “Ministerie”. De scènes met Tilda Swinton en George MacKay hebben een uitgesproken esthetiek, zorgvuldig gecomponeerd en gespeeld. Ze geven vorm aan het idee dat herinnering maakbaar is, dat geschiedenis kan worden herschreven.
Die gedachte is interessant en relevant, zeker in het licht van Faithfulls positie.
Maar de uitwerking trekt de aandacht naar zich toe. De film benadrukt zijn eigen constructie, waar juist ruimte had kunnen ontstaan voor Faithfull zelf en voor de mensen die haar werk duiden. Context blijft soms impliciet, verbanden moeten door de kijker worden ingevuld. Je tast te vaak in het duister.
 
In de laatste minuten wordt het stil. Geen concept, geen constructie die zich nog opdringt. Alleen een kamer, een piano, Nick Cave die voorzichtig inzet, Warren Ellis die zich eromheen vouwt, en Marianne Faithfull die zingt.
Misunderstanding.
Het is een klein lied, bijna aarzelend gebracht, maar alles zit erin. De slijtage, de humor, de mildheid waarmee ze naar zichzelf en haar verleden kijkt. Hier valt alles samen. De breuk, de stem, het leven dat zich niet liet gladstrijken maar hoorbaar bleef in elke vezel.
En misschien is dat wat uiteindelijk het meest blijft hangen.
Dat haar plaats in de popcultuur altijd al besloten lag in een groot misverstand.